درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانهای کلاس دهم
درس 11: مخاطب خاص
بسیاری از افراد، اولین مخاطبان را همان تماشاگران نمایشها، بازیهای دستهجمعی، گروههای نمایشی و انواع اجراهای دوران باستان میدانند. مهمترین تفاوت شکل اولیۀ مخاطب با معادل امروزی رسانهای آن را باید در این دانست که مخاطب آن دوران در بند زمان و مکان و در مقایسه با معیارهای مدرن، بسیار محدود بود.
اگرچه مخاطب بهطور ساده به خوانندگان، بینندگان و شنوندگان یکی از کانالهای رسانهای یا هر محتوا و نمایش اشاره دارد، اما همین واژۀ ساده و یگانه، برای اشاره به واقعیتی بهکار میرود که بهطور روزافزون در حال پیچیدهتر و متنوعتر شدن است. واژۀ مخاطب ثابت مانده است اما موضوع آن بهطور مستمر و متنوع در حال دگرگونی است.
گفتوگوی کلاسی (صفحه 93 کتاب درسی)
دربارۀ پرسشهای زیر گفتوگو کنید.
- چرا مخاطبان مختلف از رسانههای مختلفی استفاده میکنند؟ با مثال توضیح دهید.
- آیا همۀ مخاطبان از محتوای یک رسانه برداشتهای مشابهی دارند؟
- این برداشتها به چه عواملی بستگی دارد؟
- آیا سرعت پذیرش و همراهی در میان تمام مخاطبان مانند یکدیگر است؟ چرا آری، چرا خیر؟
اگر سواد رسانهای را به دو مقولۀ خواندن و نوشتن یا دو سطح مصرف و تولید محصولات رسانهای تقسیمبندی کنیم، میبینیم که در هر دو سطح، «مخاطب» نقشی کلیدی دارد. از یکسو برای مصرف رسانهها، هدف سواد رسانهای این است که بتواند مخاطب فعال، خلاق، حقیقتجو، زیرک، گزینشگر و هوشمند تربیت کند و نه صرفا مصرفکنندهای منفعل، ساده و خام برای پیامهای رسانهای. از سوی دیگر برای تولید رسانهای باید مهندسی معکوس کرد؛ یعنی اول باید مخاطبشناسی دقیق، عمیق، جامع و مانعی داشت تا بتوان علائق، سلایق و نیازهای او را به درستی شناخت و با استفاده از شیوههای خلاقانه و هوشمندانۀ رسانهای، با چشمانی باز، درست به هدف زد. دشواری مخاطبشناسی در این است که ما با پیچیدهترین و ناشناختهترین موجود خلقت روبهرو هستیم: انسان!
مخاطب از آن رسانه یا محصول رسانهای استفاده میکند که برایش خرسندی (مطلوبیت) ایجاد میکند و درست در همان زمان، آن چیزی را که دوست دارد از آن ادراک و دریافت میکند؛ بنابراین مخاطب چه در مقام انتخاب و گزینش و چه در مقام ادراک و تحلیل در جهان و جریان رسانهای دستکاری میکند!
گفتوگوی کلاسی (صفحه 94 کتاب درسی)
- یک فیلم سینمایی، مجموعۀ تلویزیونی یا بازی رایانهای که بیش از همه به آن علاقه دارید را نام ببرید و دلیل انتخاب خود را توضیح دهید.
- فیلم «تفاوت مخاطبان با یکدیگر» را ببینید.
- دلایل تفاوت مخاطبان با یکدیگر چیست؟
- آیا دلیل دیگری وجود دارد که در فیلم به آن اشاره نشده است؟
مقاومت مخاطب در برابر نوآوری و تغییر
بهطور کلی فرایند انتشار هر نوع نوآوری و تصمیم فرد برای اینکه از آن نوآوری استفاده کند مبتنی بر دریافتهای فرد از آن فناوری، ایده و خدمات جدید و پاسخگویی به برخی ابهامات است. در این فرایند، حداقل پنج مرحله، قابل تفکیک است.
مرحلۀ اول، آگاهی: در این مرحله، فرد از وجود نوآوری اطلاع پیدا میکند و آگاهیهایی از زمینۀ کاربرد و اثرات این نوآوری کسب میکند. همراه با آگاهی، عوامل دیگری مانند میزان خطرپذیری، احساس نیاز به فناوری و خدمات جدید، محل زندگی و ...، فرد را تحتتأثیر قرار میدهد. به عنوان مثال آگهیهای تبلیغاتی ما را از وجود کالا، خدمات و ایدههای جدید آگاه میکند. میزان خطرپذیری، نیاز و نوع زندگی فرد تعیین میکند که به دنبال آگاهی بیشتر در مورد آن پیام برود یا نرود.
مرحلۀ دوم، ترغیب: در این مرحله، نگرش مثبت یا منفی نسبت به فناوری، ایده و خدمات جدید در ذهن فرد شکل میگیرد و در صورت نگرش مثبت، به پذیرش آن نوآوری ترغیب میشود. میزان رغبت فرد به آن نوآوری، تحت تأثیر سودمندی نسبی آن، قابلیت سازگاری، پیچیدگی، آزمونپذیری، قابل مشاهده و ملموس بودن و غیره است. بهعنوان مثال آگهی بازرگانی یک گوشی هوشمند جدید، باید اعتماد مخاطب را در مورد سودمندی نسبی آن، قابلیت سازگاری آن با زیرساختهای موجود، پیچیدگی یا سادگی کاربری، آزمونپذیری ادعاها و... جلب کند.
فعالیت گروهی (صفحه 79 کتاب درسی)
فرض کنید شما عضو شورای سردبیری یک بخش خبری پنج دقیقهای در تلویزیون هستید و قرار است از میان اتّفاقات و اخباری که به دستتان رسیده است، خبر تهیّه کنید. ابتدا به صورت انفرادی خبرهای مورد نظر خود را مشخّص کنید.
با توجه به محدودیت زمانی (5 دقیقه) کدام عنوانهای خبری را نادیده میگیرید؟ کدامها را کوتاه و کدامها را مشروح پوشش میدهید؟
اخبار
- حضرت آیت اللّٰه خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی: خداوند شهید حججی را در چشم همه عزیز کرده است.
- ویژه برنامههای جشن عید قربان در حرم مطهر امام رضا
- ثبت میدان امیر چخماق یزد به عنوان میراث فرهنگی جهانی
- آخرین وضعیت احیای دریاچه ارومیه
- 1000 کیلومتر شنا برای نام خلیج فارس
- قطعات تقلبی؛ مشکل بزرگ تعمیرکاران خودرو
- اعزام دو میلیون دانش آموز به اردوی راهیان نور طی چهار سال اخیر
- پارک مشاهیر سنندج را بیشتر بشناسید.
- کشف اسکلت دختر بچه 5000 ساله در شهرستان بابل
- بدافزار جدید اندرویدی با ضبط مکالمات تلفنی، از شما باج خواهی میکند.
- تولید چای ایرانی افزایش یافت.
- اعتراف تل آویو به قدرت موشکی ایران
- کدام تیم برنده دربی خواهد بود؟
- آیین گرامیداشت شهدای دانشجو در یادمان هویزه برگزار میشود.
- بازتاب گسترده سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در رسانههای اروپا
- افزایش کرایهٔ تاکسی و اتوبوس در پایتخت
- یمن، عربستان را غافلگیر کرد.
- ایران 27 مقام مسابقات جهانی رباتیک کره جنوبی را کسب کرد.
| انتخابها به ترتیب اولویت | زمان |
|---|---|
- اکنون نتیجۀ کار خود را با همگروهیها به اشتراک بگذارید. آیا چگونگی چینش و پرداختن به اخبار توسط همۀ اعضای گروه یکسان است؟ دلایل خود را برای گزینش، چگونگی چینش و پرداختن به اخبار را برای همگروهیها شرح دهید.
- یک بار دیگر با توافق اعضای گروه، گزینش، چینش و میزان پرداختن به خبرها را انجام دهید و نتیجه را به کلاس ارائه کنید.
همان طور که مشاهده میکنید، هر کس برای چگونگی انتخاب و چینش خبرها بر اساس دیدگاهها و ارزشهای خود عمل کرده است؛ مثلاً کسی که اخبار سیاسی داخلی را مهمتر میداند، نسبت به کسی که ورزش برایش ارزشمند است از ترتیب متفاوتی برای چینش اخبار و اختصاص زمان استفاده کرده است.
فعالیت گروهی (صفحه 82 کتاب درسی)
به سه گروه تقسیم شوید. هر گروه صفحۀ اوّل یکی از روزنامههای یک روز (مانند کیهان، ایران، اعتماد، رسالت، اطّلاعات، شرق و… ) را براساس پرسشهای زیر با دقّت بررسی کند؛ سپس نمایندگان هر سه گروه، یافتههای خود را برای هر پرسش به کلاس ارائه کند.
- عنوان (تیتر) اصلی هر روزنامه چیست؟
- تصویر اصلی هر کدام چیست؟
- عنوان (تیتر) خبرهای نیمتای بالای صفحه و عنوان (تیتر) خبرهای نیمتای پایین صفحه چیست؟
- در کدام خبرها از صفت استفاده شده است؟ حذف صفتها چه تأثیری بر آنها میگذارد؟
- فکر میکنید چرا در برخی خبرها از صفت استفاده میشود؟
- کدام یک از رویدادها بر تعداد زیادی از افراد جامعه در زمان حال یا آینده اثر دارد؟
- کدام خبرها با اعداد و آمار بیان شده است؟ در صورت وجود چنین خبرهایی، کدام رویداد با اعداد و آمار بیشتری بیان شده است؟ آیا این اعداد دادههای خام است یا به اطّلاعات تبدیل شده است؟
- کدام خبرها به اختلاف، کشمکش یا درگیری میان افراد، گروهها، کشورها با یکدیگر پرداخته است؟
- کدام خبرها به رویدادهای غیرعادی، استثنایی، عجیب یا نادر پرداخته است؟
گفتوگوی کلاسی (صفحه 82 کتاب درسی)
اکنون با مقایسۀ نتایج کار گروهها به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
- چه شباهت و تفاوتی بین عنوان (تیتر) اصلی سه روزنامه وجود دارد؟
- چه شباهت و تفاوتی بین تصویر اصلی سه روزنامه وجود دارد؟
- چه شباهت و تفاوتی بین خبرهای نیمتای بالای صفحه سه روزنامه وجود دارد؟
- به نظر شما چه چیزی باعث تفاوتهای آنها شده است؟
- روزنامهها و نشریات خارجی نیز از همین شیوهها استفاده میکنند. عکس صفحۀ بعد بیانگر چه چیزی است؟
فیلم «سواد رسانه ای در مطبوعات» را ببینید. شما در بررسی روزنامهها تا چه اندازه به نکات مطرح شده در فیلم توجّه کردهاید؟
گفتوگوی کلاسی (صفحه 83 کتاب درسی)
- در درس چهارم خواندید که سیاست رسانههای بیگانه در قبال راهپیمایی اربعین همچنین دیگر راهپیماییهای مردمی مانند 22 بهمن و روز قدس، سانسور و بازنمایی بوده است. حال تجارب و دانستههای خود را پیرامون نحوه پوشش خبری رسانههای مختلف از این مراسم بیان کرده و بگویید در پوشش خبری آنها از چه کلمات، اصطلاحات و... استفاده شده است؟
- زائران اربعین حسینی در هنگام راهپیمایی با روشهای مختلفی همچون حمل پرچم، کولههای مزین به نوشته و تصاویر، شعارها و نوشتههای روی لباس و سربند و... پیامهایی را به جهانیان منتقل میکنند، آیا رسانههای خبری بیگانه این گونه پیامها را پوشش میدهند؟
دروازهبانی خبر
تجربهای که شما در خصوص گزینش، چینش و پردازش چند خبر از بین تعداد زیادی از اخبار داشتید، نمونۀ بسیار سادهای از دروازهبانی خبر است. شما در نقش عضو شورای سردبیری یک بخش خبری در تلویزیون ظاهر شدید و مانند دروازهبان بین منبع و گیرنده خبر، تعیین کردید چه خبرهایی انتخاب و یا رد شوند و اینکه خبرهای انتخابی چگونه چینش و پردازش شوند. در بررسی سه روزنامه نیز تأثیر دروازهبانی خبر را در موقعیت واقعی تحلیل کردید. تصویر زیر مدلی از دروازهبانی خبر را نشان میدهد.
واقعیت این است که هر رسانۀ ارتباط جمعی، اعم از روزنامه، رادیو، تلویزیون و... باید در بین حوزۀ گستردهای از دادههای خبری و اطلاعاتی که دنیای امروز درگیر آن است، دست به گزینش بزند، زیرا هرگز قادر نیست تمامی حوادث و اطلاعات را منعکس نماید.
دروازهبانی، فرایند گستردهای از کنترل اطلاعات، شامل تمام جنبههای رمزگذاری پیام، نه فقط انتخاب، بلکه ممانعت از نشر، انتقال، شکلدهی، ارائه و عرضه، تکرار، زمانبندی در طول مسیر انتقال از منبع به گیرنده است. به عبارتی دیگر، دروازهبانی شامل تمام جنبههای انتخاب، نگه داشتن و کنترل پیام است.
لطفاً لابهلای سطرها را بخوانید! دیدگاهها و ارزشهای تولیدکنندۀ پیام در انتخاب کلمات، تصاویر، صداها و همه ابزارهایی دخالت دارد که برای انتقال یک پیام رسانهای به کار میرود. امّا این ارزشها و دیدگاهها در نگاه اوّل و به راحتی قابل تشخیص نیست. مخاطب منفعل در صورتی که پیوسته در رویارویی با این گونه پیامها قرار گیرد، تحت تأثیر عقاید و ارزشهای سازندگان پیام قرار میگیرد و آنها را میپذیرد. به ویژه وقتی برخی دیدگاهها کم رنگ و بیاهمّیت انگاشته یا حذف شده باشد.
(... پس بندگان مرا بشارت ده، آنان که سخن را با دقّت میشنوند و بهترین آن را پیروی میکنند. آنان اند که خداوند هدایتشان کرده است و آنان اند همان خردمندان). «سورۀ زمر، آیات 17 و 18»
گفتوگوی کلاسی (صفحه 85 کتاب درسی)
به تفاوت روایت دو خبرنگار از یک رویداد دقّت کنید:
- اصابت موشک به حیفا دهها شهروند اسرائیلی را کشته و زخمی کرد. حماس ضمن بر عهده گرفتن این حملۀ تروریستی اعلام کرد :«حملات حماس تا نابودی کامل اسرائیل ادامه خواهد داشت». سخنگوی کاخ سفید ضمن محکومیت شدید این حمله تروریستی، توقف فوری خشونت بین فلسطین و اسرائیل را خواستار شد و گفت :«حماس باید هر چه زودتر خلع سلاح و توسط محاکم بینالمللی به جرم کشتار مردم بیگناه محاکمه شود».
- جنبش حماس دیشب در پاسخ به حملات وحشیانه چند روز اخیر رژیم غاصب صهیونیستی به غزه و کشتار بی رحمانه زنان و کودکان فلسطینی، سه موشک را به سمت شهر حیفا شلیک کرد که یکی از آنها پس از برخورد به منطقهای نظامی موجب کشته و زخمی شدن چند صهیونیست شد. حماس در بیانیهای ضمن انتقاد از سکوت مجامع جهانی در برابر جنایتهای جنگی صهیونیستها در غزه از ادامه مقاومت تا پیروزی کامل بر رژیم صهیونیستی خبر داد.
به کمک هم کلاسیهای خود ارزشهای حاکم بر هر روایت رسانهای را بیان کنید. چه دیدگاههایی در هر کدام از روایتها نادیده گرفته شده است؟
برجستهسازی چیست؟
یکی دیگر از راهکارها و شیوههایی که رسانهها در انتقال پیام به کار میگیرند برجستهسازی است. استخراج یک پیام از میان دیگر پیامها یا از میان عبارتهای یک پیام؛ در حالی که موضوعات دیگر مطرح شده از سوی رسانه، کوچک و کم اهمیت جلوه کند، برجستهسازی نام دارد. برجستهسازی در هر کدام از رسانههای جمعی، به شیوهای خاص انجام میشود. به عنوان مثال، برجستهسازی یک خبر در مطبوعات با استفاده از فنون صفحهبندی، اندازه عنوان، استفاده از عکس، نقش، طرح و جایگاه خبر در صفحه انجام میشود. در رادیو، برجستهسازی با اولویتدهی در ترتیب شنیدن خبر، میزان زمان اختصاص داده شده به آن و نیز تغییر در لحن و صوت گوینده انجام میشود.
در تلویزیون، برجستهسازی خبر با اولویت دادن به خبر، استفاده از خلاصه خبر، میزان زمان اختصاص داده شده، استفاده از عکس، دستانه (اسلاید)، فیلم و... صورت میگیرد.
تمام تلاش رسانهها در بهرهگیری از برجستهسازی (با توسل به ابزارها و روشهای مختلف)، هدایت مخاطبان و افکار عمومی به این سمت است که به چه موضوعی بیش از سایر موضوعات توجه کرده و در مورد آن فکر کنند.
فعالیت گروهی (صفحه 86 کتاب درسی)
به گروههای پنج تا شش نفره تقسیم شده و فیلمهای «خبر 1 و 2» را ببینید. آنگاه تفاوتها و شباهتهای دروازهبانی (گزینش، چینش و پردازش) و برجستهسازی خبر را بررسی و براساس اهداف آن دو رسانه خبری تحلیل کنید.
متن پشت جلد کتابتان را که بخشی از بیانیه گام دوم انقلاب است؛ بخوانید و بر اساس تحلیل انجام گرفته از فیلمهای خبر 1 و 2، پیشنهادهای خود را جهت نحوه شکستن محاصره تبلیغاتی رسانههای بیگانه به کلاس گزارش کنید.
رسانۀ بی طرف؟!
بسیاری از خبرگزاریها و شبکههای خبری، خود را کاملاً بی طرف میدانند و میگویند در ارائۀ اخبار بدون تعصب و جهتگیری عمل میکنند. اما آیا این مسئله ممکن است؟ هر تولیدکنندۀ رسانهای باید برای تولیدات خود به انتخاب دست بزند. این انتخابها بازتابی از ارزشها و دیدگاههای تولیدکنندگان رسانهای است و فقط به اخبار منحصر نیست و در مورد همۀ تولیدات رسانهای مصداق دارد.
برای مثال، در اسناد لانۀ جاسوسی یکی از جاسوسان امریکایی در تحلیلی که برای مقامات بالادستی خود از وضعیت رسانهها ارائه میدهد، از گسترش اخبار فارسی زبان شبکۀ رادیویی صدای امریکا (VOA) و پخش فیلمهای امریکایی - که حامل فرهنگهای غیراخلاقی امریکا در تلویزیون ایران است ابراز خرسندی میکند.
توجه به این مسئله که بخش فارسی زبان صدای امریکا در سال 1359 (1980 میلادی) یعنی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، برنامههای فارسی زبان خود را به مدت یک ساعت افزایش میدهد، بیانگر این مطلب است که رسانهها به خصوص رسانههای وابسته به دولتهای مستبد نمیتوانند بی طرف باشند و از مهمترین ابزارهای نفوذ فکری و فرهنگی در جوامع هدف به شمار میآیند.
در سندی که توسط لینگن کاردار موقت سفارت امریکا و جاسوس این کشور در ایران، برای «برژینسکی» مشاور امنیتی کارتر، رئیس جمهور وقت امریکا، تدوین شده، این گونه آمده است:
«کسانی که با (امام) خمینی میجنگند و مخالفان نظام جمهوری اسلامی، میخواهند خبرها را از صدای امریکا کسب کنند. شما میتوانید از نفوذ خود در صدای آمریکا استفاده کرده و از راه تأکید بیشتر روی مشکلات مهم آنها و بازگو کردن علل آن، عکسالعمل سریعتری برای مقاومت و تقابل ایجاد کنید. من میدانم این کار، کار ناچیزی است، ولی از نظر روانشناسی اثر فوق العادهای دارد و بسیاری از افراد مخالف نظام جمهوری اسلامی به میزان همدردی و همفکری ما از طریق این صدا پی میبرند. (28 اکتبر 1979، آبان 1358)
در این سند میبینیم که برای رسانۀ مذکور، راهبردهایی مانند تأکید بر مشکلات ایران و ربط دادن آنها به مقاومت مردم در مقابل استبداد و مسائلی از این قبیل توصیه شده است تا با ترویج این گونه اخبار سفارشی، مردم را از گفتمان استکبارستیزی و آزادی خواهی مأیوس کند.
ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر فردی فاسق با خبری به نزدتان آمد، تحقیق کنید تا مبادا ندانسته به قومی بی گناه حمله کنید و بعداً از عمل خود پشیمان شوید. (سورۀ حجرات، آیه 6)
فعالیت در خانه (صفحه 88 کتاب درسی)
از طریق دیدن یا شنیدن اخبار اصلی میتوان به اهداف فرستندۀ پیام، مثلاً یک روزنامه پی برد. صفحات اوّل یک روزنامه (چاپی یا برخط) یا بخش خبر یک شبکه را در یک هفته تعقیب کنید. عنوان (تیتر) و خبر اصلی آن را فهرست و تحلیل کنید:
- این روزنامه چه نوع روزنامهای است؟ (سیاسی، اقتصادی، سینمایی، ورزشی یا …)
- این روزنامه یا شبکه در طول هفته، بیشتر به چه موضوعاتی پرداخته است؟
- هدف صاحبان این رسانه از کار رسانهای چه میتواند باشد؟
یک روزنامه در شرایط عادی و غیر بحرانی میتواند به انواع مختلف صفحه آرایی شود. به طور کلی، صفحه اول یک روزنامه مانند ویترینی است که علاوه بر اشاره به محتوای روزنامه، در جلب و جذب مخاطبان برای خرید و مطالعۀ آن مؤثر است. صفحات روزنامه از محل تا، به دو نیمتای بالا یا اول و نیمتای پایین یا دوم تقسیم میشود. در همۀ صفحات ارزش نیمتای بالا به لحاظ محتوایی و بصری، بیشتر از نیمتای پایین است. تصویر زیر، صفحه آرایی با نوع «مجلهای» یا «ویترینی» را نشان میدهد.
صفحه اول مطبوعات در شرایط بحرانی و غیر عادی
آنچه پیش از این ذکر شد، مربوط به شرایط عادی است و در شرایط بحرانی و غیر عادی، تیتر، نثر و ساختار گرافیکی مطبوعات دچار تغییر میشوند. در شرایط بحرانی، گرافیک مطبوعات به ویژه در صفحۀ اول روزنامه میتواند به روشهایی همچون «تغییر کلی در قالب» یا ایجاد «تغییر جزئی غیر عادی» در صفحه (همچون تغییر در رنگ و اندازه قلم و تصاویر، معکوس کردن یک کلمه، شیب دادن و...) طراحی شود. نمونۀ ایجاد تغییر جزئی غیر عادی، معکوس کردن کلمه «شاه» در عبارت «شاه رفت» است.
نمونه ایجاد تغییر در قالب نیز، اختصاص کل صفحه به عکسهای یک حادثه همچون حادثۀ پلاسکو است.
انواع قالبهای محتوا در مطبوعات
در مطبوعات، از قالبهای محتوایی بصری همچون عکس، کاریکاتور، تصویرسازی، اینفوگرافیک (اطلاع نگاشت) و... و نیز قالبهای نوشتاری مختلف مانند خبر، انواع مصاحبه، انواع گزارش، انواع مقاله، سرمقاله، یادداشت و... استفاده میشود.
خبر، ارزشهای خبری و عناصر خبری
بین یک سنگ دارای رگههای طلا و یک سنگ معمولی به نظر کدام یک از ارزش بیشتری برخوردارند؟
خبر چیست؟
خبر، گزارشی از رویدادهای واقعی و عینی است که دارای یک یا چند «ارزش خبری» باشد.
ارزشهای خبری
هفت ارزش خبری که در روزنامه نگاری معاصر تقریباً حالت استاندارد به خود گرفتهاند عبارتاند از:
از جمله معیارهایی که امکان انتخاب شدن یک خبر از بین خبرهای مختلف را افزایش میدهد، برخورداری از یک یا چند ارزش خبری است. در ادامه با این ارزشهای خبری بیشتر آشنا میشوید:
تازگی: خبر باید نسبت به زمان حساس باشد. هر چه فاصلۀ رویداد تا زمان انتشار آن کوتاهتر باشد، خبر تازهتر خواهد بود. رویدادی که امروز اتفاق افتاده است اگر امروز گزارش نشود از جنبه کار روزنامهنگاری، به تاریخ پیوسته است. خبر تازه مثل نان تازه و خبر کهنه مانند نان بیات است. البته، در پارهای از مواقع جنبههای تازهای از یک خبر کهنه نیز آشکار میشود که علیالقاعده در این صورت هم دارای ارزش تازگی است. به عنوان مثال، پیدا شدن جعبه سیاه یک هواپیما چند ماه پس از سقوط، میتواند جزئیاتی تازه از حادثۀ سقوط را ارائه کند.
شهرت: اشخاص، اشیا، مکانها، نهادها، وقایع و مفاهیمی که دارای «شهرت» هستند، از ارزش خبری برخوردارند و همیشه مورد توجه مردم هستند. معیار معروف بودن و یا شهرت، تداعی تصویری از آن موضوع در ذهن به محض شنیدن نام آن است. به عنوان مثال، بیشتر مردم ایران، به محض شنیدن نام «برج میلاد»، تصویر آن برج به ذهنشان میآید.
مجاورت: مخاطبان رسانهها ترجیح میدهند که ابتدا از خبرهای مربوط به محله، شهر، کشور و کشورهای هم جوار خود اطلاعات کسب کنند. اخباری که به لحاظ جغرافیایی به ما نزدیک ترند، دارای ارزش و اهمیت بیشتری
برای ما هستند. به عنوان مثال، وقوع یک حادثه در معدنی در استان گلستان برای ما مهمتر از حادثۀ مشابه در کشور اسپانیا است. علاوه بر «مجاورت جغرافیایی» شکل دیگری از مجاورت وجود دارد که «مجاورت معنوی» نام دارد. مجاورت معنوی مبتنی بر مشابهتهای فرهنگی، عقیدتی، قومی، ملی، اجتماعی و... است. مثلاً حوادثی که برای مسلمانان در سراسر جهان رخ میدهند برای ما مهم و دارای ارزش خبری هستند.
دربرگیری: رویداد هنگامی ارزش دربرگیری دارد که در زمان حال و آینده بر روی تعداد زیادی از افراد جامعه تأثیری داشته باشد. دربرگیری یک رویداد ممکن است نفع یا زیان مادی یا معنوی افراد جامعه را سبب شود. به عنوان مثال، خبر تعویض شناسنامهها و صدور شناسنامههای هوشمند، برای همه مردم مهم است و همه آنها را در بر میگیرد.
فراوانی و مقدار: این ارزش خبری عمدتاً به اعداد و ارقام مربوط میشود. هر چقدر ارقام بزرگتر میشوند، از ارزش خبری بیشتری برخوردار میشوند. به عنوان مثال، مسمومیت غذایی 100 دانشجو در یک دانشگاه در مقایسه با مسمومیت غذایی 10 دانشجو، از بخت بیشتری برای گزینش و تبدیل شدن به خبر برخوردار میشود.
برخورد، اختلاف و درگیری: این گونه از رویدادها حاوی برخوردهایی هستند که در شکلهای گوناگون جلوهگر میشوند. اخبار مربوط به برخورد انسان علیه انسان، انسان علیه طبیعت، فجایع طبیعی، حوادث مربوط به حیات وحش، سرقتها، تصادفها و... از جمله اخبار حاوی این نوع ارزش خبری هستند.
استثنا و شگفتی: این نوع رویدادها از وجه غیر عادی بودن و یا عجیب و استثنایی بودن برخوردارند. اختراعات، اکتشافات، حوادث غیر عادی، رویدادهای برخلاف پیشبینی و... را میتوان نمونهای از ارزش شگفتی و استثنا دانست. «زنی 75 ساله در ایالت راجستان هند نوزادی دختر به دنیا آورد» مثالی در همین خصوص است. از دیگر نمونهها، پیرترین فرد جهان، بلندترین آسمان خراش دنیا و... هستند.
عناصر خبری: یک خبر، علاوه بر بهرهمندی از ارزشهای خبری، از «عناصر خبری» نیز برخوردار است. هر اندازه که عناصر خبری موجود در خبر کاملتر باشند، اطلاعات بیشتری در اختیار مخاطب قرار گرفته و برای او جذابتر خواهد بود.
لطیفههای رسانهای
- من هر وقت پیام تبلیغاتی واسم میاد، نخونده حذفش میکنم. این اواخر اپراتور پیام داده: بذار حرفمو بزنم اگه غیرمنطقی بود بعد پاکش کن!
- قبول دارین! سه ساعت تو اتاق میشینی درس میخونی، هیچکس نمیگه خسته نباشی. ولی یه ثانیه موبایلت رو بر میداری ببینی کی پیامک داده، بابات میاد میگه: خسته نباشی!
- زنگ زدم به مامانم میگم: مامان مهمون اومده چیکار کنم؟!
میگه: برو تو کمد دیواری یه جعبه هست، روش نوشته رادیوی آقاجون!
مودم توی اونه، وصلش کن، رمزشم اسم بچه آخری همسایه بالاییه، مهمونا سرگرم بشن
تا من خودمو برسونم!
و همچنان رفیق بی کلک مادر!
شما چه موارد دیگری شنیدهاید؟ تحلیلتان در مورد این لطیفهها چیست؟
یک بار دیگر صفحۀ عنوانی فصل سوم را مشاهده کنید. قرار بود در این فصل شما تحلیل تولیدات رسانهای را با دو سؤال از سؤالات کلیدی سواد رسانهای تمرین کنید؛ همان سؤالهایی که با علامت مشخّص شده است. اگر با مطالعۀ متون و فعّالیتهای این فصل تا حدودی «توانایی تشخیص فرستنده/ ارتباطگر و اهداف او را در فرستادن پیام رسانهای» به دست آوردهاید در جهت هدف اصلی آن گام برداشته اید.